İbrahim Hakkı Paşa ve Hukuk-ı İdare – Zeki Eraslan, Ömer Gök – Atatürk Araştırma Merkezi

İbrahim Hakkı Paşa, Mekteb-i Mülkiyeyi aliyyü'l-âlâ derecesiyle bitirmiş ve 1882 yılında mezun olmuştur. Önce Hariciye Tahrîrat Kalemine bir yıl sonra ise Mâbeyin mütercimliğine (Fransızca) tayin edilmiştir. Bu görev uhdesinde bırakılmak kaydıyla bir süre sonra Bâb-ı âlî hukuk müşavirliği görevini de yürütmeye başlamıştır. Hukuk müşavirliği görevi, İbrahim Hakkı'nın devletin merkez teşkilatında tanınmaya başlamasının ilk adımı olmuştur. Hukuki ihtilaflar karşısında ortaya koyduğu isabetli tahlil ve yaklaşımlar onun tanınmasını ve kendisine itibar edilmesini sağlamış olup devletin merkez teşkilatında Padişah ve Sadrazam'ın dikkatini çekmeye başlamıştır. Devlet adamı olarak İbrahim Hakkı Paşa, sırasıyla; Maarif Nazırlığı, Dâhiliye Nazırlığı, Roma Büyükelçiliği, Sadrazamlık (Bir süre Hariciye Nazırlığı görevini de aynı anda uhdesine almıştır) ile Berlin Büyükelçiliği görevlerini üstlenmiştir. Hukuk müşavirliği ve ilmi hayatta gösterdiği üstün performansını, devlet adamlığında gösteremediği hatta devlet yönetiminde ciddi hatalar yaptığı gerekçesiyle oldukça sert eleştirilere muhatap olmuştur. Sadrazam olduğunda hükümet programını adl ü ihsan olarak belirlemiş ve bu politika ile özdeşleşmiştir. Bir süre sonra içerde adl ü ihsan politikasını hayata geçiremediği gerekçesiyle eleştirilen İbrahim Hakkı Paşa, dış politika konusunda da Kiliseler Kanunu ve Trablusgarp Meselesi başta olmak üzere ciddi eleştirilerin hedefi haline gelmiş olup ilmi alanda elde ettiği başarıyı devlet hayatına yansıtamamıştır. Hatta Trablusgarp Savaşında işgale zemin hazırlayan sebeplere yol açtığı gerekçesiyle vatan haini suçlamasıyla Divân-ı Âlî'de yargılanması talep edilmiştir. İlmî yönü oldukça kuvvetli olan İbrahim Hakkı Paşa, 19. yüzyılın sonunda kendinden bahsedilen Osmanlı aydınları arasında yer almıştır. Hukukçuluğuna ilaveten tarihçi yönü de söz konusudur. Ancak her ne kadar Târih-i Umûmî ve Muhtasar İslam Tarihi gibi kitaplar kaleme alsa da İbnülemin Mahmud Kemal'in de ifade ettiği üzere t...