İran’da Otoriterliğin Kaynakları

İranlılar mimaride, tıpta, edebiyatta ve sanatta dünya çapında başarılar elde etmiş bir millet. Peki iş siyasete ve yönetişime gelince aynı millet neden yüzyıllardır benzer bir kısır döngüye takılıp kalıyor?
İran'ın en etkili siyaset bilimi ve uluslararası ilişkiler akademisyenlerinden Prof. Mahmood Sariolghalam bu soruya, ülkesinin en çok tartışılan dönemini masaya yatırarak cevap arıyor. "İran'da Otoriterliğin Kaynakları", basit bir dönem tarihi değil; Kaçarlardan Pehlevilere geçişi odağa alan ve 20. yüzyılda bilhassa Rıza Şah ile Muhammed Rıza Şah'ın nasıl düşündüğüne, nasıl karar aldığına ve bu kararların ülkeye neye mal olduğuna odaklanan bir inceleme laboratuvarı adeta. Aynı zamanda 1979 Devrimi sonrasında yaşanan çeşitli politik ve sosyolojik krizlerin yapısal boyutlarına da ışık tutuyor.
***
Üç yıllık bir araştırmanın ürünü olan metin; hatıratlardan, belgelerden ve saray çevresinin tanıklıklarından süzülen çarpıcı alıntılarla ilerliyor. Prof. Sariolghalam'a göre modern dönemde İranlı yöneticilerin (bilhassa Pehlevi şahlarının) ortak açmazı, koca bir ülkenin kaderini tek bir insanın zihnine, ruh hâline ve çıkarlarına indirgemeleri; kişiye bağlı olmayan bir yönetişim sistemini hiçbir zaman kuramamalarıydı.
Kitabın iddiası tarihle sınırlı kalmıyor. Yazara göre İran bugün hâlâ bir ulus-devlet olamamıştır; Kaçarlardan bu yana süregelen iniş çıkışlı tarih, bu yapısal eksikliğin sonucudur. Japonya, Güney Kore, Brezilya ve Singapur örnekleriyle karşılaştırmalı ilerleyen kitap, kalkınmanın demokrasiden önce sistem, uzlaşı ve kapsayıcılık gerektirdiğini savunuyor.
***
Yazarın Türkçe baskıya özel kaleme aldığı önsöz ise Türkiye'deki okuyucuları doğrudan ilgilendiriyor: Prof. Sariolghalam, İran'da gerçekleşmeyen dönüşümün evrimsel örneklerinin bugünün Türkiye'sinde görülebileceğini savunuyor.
2048 yılında yaşayacak İranlılara ithaf edilen kitap, yazarın Farsçada on beş baskıyı geride bırakan "Kaçar Döneminde İran'da Otoriterlik" ile "İran'ın Siyasal Kültürü" adlı çalışmalarının devamı; diğer yandan da kendi ifadesiyle "en önemli" kitabı. Kerem Türk'ün Farsça aslından çevirisi ve notlandırmasıyla yayımlanan eser; İran'ı, 20. yüzyıldaki kritik geçiş dönemini, Orta Doğu'yu ve kalkınma meselesini anlamak isteyen okura hem bir tarih okuması hem de bugüne tutulmuş bir ayna sunuyor.