Kur’an’da Üslup Diyalektiği: İltifat – Mehmet Dağ – Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı

İnsanların dinî ve toplumsal hayatlarını tanzim etmek üzere gönderilen vahiy lafızları, aynı zamanda Arapçanın en seçkin edebî örnekleri arasında yer almaktadır. Kur'ân dili, gramatik örgüsüyle sınırlı kalmamakta, belâgatın retorik inceliklerini de yapısında bütüncül biçimde taşımaktadır. Bu yönüyle ilâhî mesaj, yalnızca bilgisel bir içerik olarak değil, lafız ve anlam düzleminde yüksek bir ifade kudretiyle kurulan estetik bir söylem olarak muhataba ulaşmaktadır.

Böylece metin, anlamı temellendirmenin yanında duyusal ve sezgisel bir etki de üretmekte, muhatabın dikkatini sürekli diri tutan bir hitap modeli ortaya koymaktadır. Bu hitap modelinin kurucu unsurlarından biri, sözün inşasında ve üslubun etkisinde belirleyici bir rol üstlenen iltifat sanatıdır. İltifat, metin içinde şahıs ve zaman kipleri arasında yapılan geçişler aracılığıyla muhatabı söze bağlayan, zihinsel katılımı artıran ve anlatımı durağanlıktan çıkaran bir üslup tekniğidir. Statik bir ifade yerine hareketli ve dinamik bir metin dokusu kuran bu kadim Arap dili sanatı, Kur'ân'daki uygulamalarıyla ilâhî mesajın anlam ufkunu genişletmekte ve söyleme derinlik kazandırmaktadır.

Bu çalışma, Arapçadaki kullanım pratikleri ile yazılı kaynaklarda yer alan verilerden hareketle iltifat sanatının tarihsel seyrini izlemeyi, belâgat ilmindeki teorik kapsamını, üç alt bilimlerdeki yerini ve süreç içinde geliştirilen iç sistematik ile tasnifleri belirlemeyi hedeflemektedir. Nihayet iltifatın Kur'ân'daki uygulamalarını merkeze alarak bu üslubun muhatap üzerindeki psikolojik etkilerini ve anlama sağladığı katkıları ortaya koymayı amaçlamaktadır.