Modern Orta Doğu Tarihi

Modern Orta Doğu tarihi, esasen kavramsal ve dönemsel düzlemde, Orta Doğu'nun yaklaşık son iki yüz otuz yıllık serancamını konu edinmektedir. Bu süreç, 1798 yılında Napolyon Bonapart'ın Mısır'ı işgaliyle başlamış olup, Orta Doğu'nun modern dönem çerçevesini şekillendiren tarihsel gelişmeleri kapsamaktadır. Fakat Orta Doğu'nun coğrafi sınırları sabit değildir; bölgeye ilişkin Doğu'da ve Batı'daki farklı yaklaşımlar bu coğrafyayı (ve kavramı) farklı şekillerde tanımlamaktadır. Kimi tanımlarda bölge, Fas'tan başlayarak Tacikistan'a, Afganistan ve Pakistan'a kadar uzatılmakta; kimi yaklaşımlarda ise Levant ve Arap Yarımadası (Lübnan, İsrail, Suriye, Suudi Arabistan, Yemen, Körfez Emirlikleri ve Irak) ile sınırlı tutulmaktadır.
Bu çalışma kapsamında ise, Orta Doğu daha geniş bir anlamda ele alınacak, ancak Afganistan bu kapsamın dışında bırakılacaktır. Doğu sınırında İran dâhil edilecek, kuzeyde ise Türkiye ile sınırlı tutulacaktır. Bölgenin batı sınırı Fas'a kadar genişletilmeyip Cezayir ve Tunus ile sınırlı kalınacaktır. Zira bu hattın batısındaki bölgeler hem tarihsel bağlamda hem de modern dönemde çoğunlukla bu analiz kapsamında yer almamaktadır. Böylelikle, metodolojik olarak ve bölgesel gelişmelerdeki aktörlükleri çerçevesinde Modern Orta Doğu tarihine dört temel coğrafi eksen üzerinden yaklaşılacaktır: Osmanlı Devleti (Türkiye), İran, Mısır ve Suriye. Bu dört merkez, modern Orta Doğu'nun oluşumunda belirleyici rol oynamış olup, bu çerçevede incelemenin omurgasını oluşturmaktadır. Buna ek olarak, İsrail, Suudi Arabistan, Yemen, Libya ve Irak gibi ülkeler, dönemin siyasi konjonktürüne bağlı olarak belirli bölümlerde ayrıntılı biçimde ele alınacaktır.
Modern Orta Doğu tarihinin başlangıcı genellikle, 1789 Fransız Devrimi sonrasındaki gelişmelerle birlikte anılmakta olup, onu takip eden 1798 Mısır Seferi bu dönemin eşik noktası olarak kabul edilmektedir. Haçlı Seferleri'nden asırlar sonra, Napolyon Bonapart'ın Devrim sonrası kurulan Fransız Direktörlüğü (Direktuvar) adına ve sömürgeci hayallerle Orta Doğu'ya yönelmesi ve ardından İngilizlerin de bölgeye ilk kez askerî olarak ayak basması, bu sürecin öncelikli dönüm noktası olarak görülmektedir. Bu çerçevede Orta Doğu açısından da modern dönem, 1800'lerin başı itibarıyla başlamaktadır.
Bu bağlamda, elinizdeki çalışmanın ilk bölümünde Orta Doğu'nun İslam'ın doğuşundan 1798 yılına kadarki tarihsel süreci genel hatlarıyla ele alınacaktır. Zira bölgenin bugünkü sosyo-politik ve kültürel yapısını şekillendiren temel dinamikler, büyük ölçüde İbrahimî dinlerin tarihiyle paralel bir gelişim göstermiştir. Fakat bu çalışmada çok erken dönemlere odaklanmaktan ziyade İslam dininin doğuşundan itibaren Orta Doğu'nun tarihsel biçimlenişi genel hatlarıyla ele alacaktır. Bu süreç incelenirken de kronolojik bir sıralama yerine tematik bir yaklaşım benimsenecektir. Tek tek ülkelerin tarihsel gelişimi ekseninde ilerlemek yerine, modern Orta Doğu'yu şekillendiren temel dinamikler ve belirleyici parametreler üzerinde durulacaktır. Bu çerçevede, bölgenin yapısal dönüşümünü açıklayan siyasi, toplumsal ve kültürel etkenler bütüncül bir bakış açısıyla analiz edilecektir.