Osmanlı’dan Türkiye Cumhuriyeti Devleti’ne Trablusgarp-Libya İlişkileri – Selma Yel – Atatürk Araştırma Merkezi

"Libya", ilk defa Yunanlıların bölge için kullandığı adlardan biri olmakla beraber, bölgenin ilk yerleşimcilerinden Berberî Levâte kabîlesinin adının zaman içinde değişime uğraması sonucunda bu ifadenin ortaya çıktığı ifade edilmektedir. Osmanlı Türkçesinde kullanılan Trablusu'l-Garb, Trablus-i Garb ve Trablusgarp adları ise, bölgenin Suriye-Lübnan'daki (Doğu) Trablus'tan ayrılmasını sağlama amacına yöneliktir. Batıda yer alan Trablus, bölgeye ticarî amaçla gelen Fenikeliler tarafından kurulmuş ve bölge, M.Ö. V. yüzyılda Kartaca'ya bağlanmıştır. Bingazi ise, M.Ö. 630 yılında bölgeye gelen Yunanlılar tarafından oluşturulan antik Siren şehrinin kurulmasıyla ortaya çıkmıştır. Fenike, Kartaca, Yunan, Roma ve Bizans hâkimiyetlerinden sonra Hz. Ömer devrinde, Amr bin As kumandasındaki ordu 642 yılında Mısır'ın ardından Trablus ve Tunus'a doğru hareket etmiş ve 647'de Ukbe bin Nâfî ile Trablus'ta zafer kazanılmıştır. Oldukça köklü bir tarihe sahip olan bu coğrafyaya Osmanlı Devleti 15 Ağustos 1551'de hâkim olmuş ve Murad Ağa Trablusgarp'e ilk vali olarak atanmıştır. Murad Aga döneminde Fizan'a kadar bugünkü Libya Devleti'nin neredeyse tamamına yakını Osmanlı Devleti hâkimiyetine dâhil edilmiş edilmiştir. 1556'da da Turgut Reis beylerbeyi olarak burada görevlendirilmiştir. Turgut Reis'in dokuz yıllık valiliği Trablusgarp tarihinde önemli bir yer tutmakta olup bu bölgelerde yaşayan kabileler devlete tabii hale getirilmiştir. Libya tarihinde Karamanlılar dönemi ayrı bir öneme haiz olup 1711 yılında Karamanlı Ahmed Bey, Padişahın bu temsilî pozisyondaki "Beylerbeyilik" uygulamasına son verilen bir kararla , "Sultan Naibliği" benzeri bir imtiyaz tevdi edilmesini başarmıştır. .Müteakiben de Mısır'da Kavalalı hanedanında olduğu gibi Trablusgarp'te de bir Karamanlı hanedanı oluşmaya başlamıştır. Libya üç bölgeden müteşekkil olup, birisi Anadolu türkülerine de konu olan Fizan, birisi Trablusgarp ve bir diğeri de Sirenayka'dır. Osmanlı Devleti bu coğrafyanın tamamına çok önem atfetm...