Paris’ten İttihat ve Terakki’nin Ayak Sesleri

Osmanlı İmparatorluğu, XX. yüzyılın başında siyasi baskıların, ekonomik çöküntünün ve Avrupa devletlerinin müdahalelerinin kuşatması altındadır. II. Abdülhamid'in istibdat yönetimi ülke içinde özgürlükleri ortadan kaldırırken Avrupa kamuoyu, Osmanlı toplumunun sorunlarını çoğu zaman dinî ve siyasi önyargılarla değerlendirmektedir. Paris'te sürgün hayatı yaşayan Ahmed Rıza, 1907 yılında kaleme aldığı Doğu Buhranı: Sebepleri ve Çareleri adlı çalışmasında bu iki cepheye birden karşı çıkar. Ona göre imparatorluğun kurtuluşu, ne sarayın keyfî yönetiminde ne de Avrupa'nın dayattığı reform reçetelerindedir.
Hilafetin siyasi işlevi, panislamizm, cihat, dinî taassup, kadercilik ve toplumsal eşitsizlik gibi tartışmalı meseleler, Osmanlı kurumlarının tarihsel gelişimiyle birlikte ele alınır. Ahmed Rıza, İslamiyet'i ilerlemenin önündeki engel sayan Avrupalı düşünürlerin iddialarını sorgularken dinî otoritenin kötüye kullanılmasıyla dinin temel ilkeleri arasında kesin bir ayrım yapar. Müslüman halkın ağır askerlik yükünden devlet yönetimindeki yolsuzluklara, yabancı müdahalelerinden Türklerin uygarlık yeteneğine yönelik suçlamalara kadar uzanan inceleme, imparatorluğun içinde bulunduğu buhranın farklı nedenlerini ortaya koyar. Reformun ölçüsü ise Avrupa'ya benzemek değil, toplumun tarihine, ihtiyaçlarına ve ahlaki yapısına uygun bir düzen kurmaktır.
İttihat ve Terakki hareketinin düşünsel öncülerinden Ahmed Rıza, pozitivist dünya görüşünü Osmanlı toplumunun dinî ve tarihî kurumlarına ilişkin değerlendirmeleriyle birleştirir. Şiddetli devrimlere karşı çıkarken meşrutiyeti, hukukun üstünlüğünü ve toplumsal ilerlemeyi savunması, siyasi düşüncesinin belirleyici gerilimini oluşturur. II. Meşrutiyet'in ilanından bir yıl önce yayımlanan bu metin, Jön Türk muhalefetinin Avrupa karşısındaki savunularını, Osmanlı Devleti'nin geleceğine ilişkin beklentilerini ve Ahmed Rıza'nın reform anlayışını kendi tarihsel bağlamında değerlendirmeye imkân verir.