Uzlet Adabı: Yalnızlığın Fazileti

İnsan bazen kalabalıklar içinde dinini, kalbini ve ahlakını korurken; bazen de aynı kalabalıklar onun için fitnenin, gafletin ve günaha alışmanın kapısını aralayabilir. İmam Gazali, Uzlet ve Hükümleri adlı bu eserinde insanlardan uzaklaşmak ile toplum içinde yaşamak arasındaki hassas dengeyi ele alır. Uzleti tercih edenlerle insanlar arasına karışmayı üstün görenlerin delillerini inceleyen Gazali, her iki yolun da fayda ve zararlarını ortaya koyarak uzletin herkes ve her durum için mutlak bir üstünlük taşımadığını gösterir. İbadete yoğunlaşmak, kalbi meşguliyetlerden korumak, günah ve fitneden uzaklaşmak, şöhret arzusundan sakınmak gibi uzletin sağlayabileceği faydaları açıklarken; ilim öğrenme ve öğretme, iyiliği emretme, kardeşlik haklarını yerine getirme, insanların ihtiyaçlarını karşılama ve toplumun sorumluluklarını üstlenme gibi ancak insanlarla beraber bulunmakla gerçekleşebilecek hayırlara da dikkat çeker. Böylece asıl meselenin yalnız kalmak veya kalabalığa karışmak değil, kişinin dinini ve kalbini hangi durumda daha iyi koruyabileceğini bilmek olduğunu ortaya koyar. Eserin sonunda uzlete çekilen kimsenin gözetmesi gereken edepleri de açıklayan Gazali, yalnızlığı ne insanlardan kaçış ne de sorumluluklardan kurtuluş olarak görür; onu doğru kişi, doğru zaman ve doğru niyetle bir nefis terbiyesi vesilesine dönüştürür. Uzlet ve Hükümleri, insanlarla ilişkilerinde ölçüyü bulmak, yalnızlığın ve toplum hayatının kendisi için taşıdığı fayda ve tehlikeleri tanımak ve kalbini Allahu Tealâ'ya yöneltecek daha şuurlu bir hayat kurmak isteyenler için derinlikli bir ahlak ve nefis terbiyesi rehberidir.