Vahdettin’in Baştercümanı ve İngiliz Sırdaşının Anıları

Osmanlı İmparatorluğu'nun çözülüş yıllarında İstanbul, diplomasinin dil kadar nüfuz, bilgi ve aracılık üzerinden yürüdüğü bir başkentti. Sir Andrew Ryan, 1899'da öğrenci dragoman olarak geldiği bu şehirde II. Abdülhamid devrinden Millî Mücadele'nin sonuna kadar uzanan siyasal dönüşümün içinde görev yaptı. Elçilik koridorlarından Babıali'ye, işgal yıllarında saray çevresinden İngiliz Yüksek Komiserliğine uzanan meslek hayatı, onu kararların alındığı çevrelere olağanüstü ölçüde yaklaştırdı. Vahdeddin ve Damat Ferit Paşa ile kurduğu temaslar ise anlatının en gerilimli bölümünü oluşturur.
1908 Devrimi, İttihat ve Terakki'nin yükselişi, Balkan Savaşları ve Birinci Dünya Savaşı sonrasındaki kırılma, Ryan'ın mesleki hayatını adım adım başka bir zemine taşıdı. Mondros'tan sonra İstanbul Hükûmeti ile Müttefikler arasındaki ilişkilerde görev alırken Anadolu'da büyüyen millî hareketi yakından izledi; Mustafa Kemal'in Samsun'a gönderilişinden saltanatın kaldırılmasına kadar uzanan gelişmeleri İngiliz diplomasisinin içinden değerlendirdi. Vahdeddin'in İstanbul'dan ayrılışı için yapılan düzenlemelerde yer aldı; ardından Lozan'da Lord Curzon'un heyeti içinde İsmet Paşa ve Türk delegasyonuyla yürütülen çetin müzakerelere katıldı. İstanbul'dan sonraki Fas, Suudi Arabistan ve Arnavutluk görevleri ise kapitülasyonların tasfiyesinden İbn Suud yönetimine ve 1939'daki İtalyan işgaline kadar değişen bir diplomasi dünyasının devamını getirir.
Ryan geçmişe, sonradan kurulmuş kusursuz bir açıklama düzeni içinden bakmaz; kendi yanılgılarını, önyargılarını ve zamanla değişen hükümlerini de kayda geçirir. Türk milliyetçiliğine mesafesi, İstanbul Hükûmetine bağlılığı ve Britanya siyasetindeki görevi, özellikle Millî Mücadele yıllarına ilişkin anlatısının bakış noktasını açıkça belirler. Son Dragoman, böylece Osmanlı'dan Cumhuriyet'e geçişi tarafsız bir tarihçinin anlatısından değil, imparatorluğun son başdragomanlarından birinin diplomatik hafızasından okumaya imkân verir.