Osmanlı Bilim Düşüncesi – Osman Cengiz – Çizgi Kitabevi Yayınları

Osmanlı Bilim Düşüncesi, Osmanlı bilim dünyasını "ne üretildiği" sorusu yanında nasıl üretildiği, hangi zihnî ve kurumsal usûller içinde teşekkül ettiği soruları etrafında ele alan bütüncül bir yaklaşım sunmakta ve Osmanlı bilim geleneğini modern bilim ölçütleriyle mukayese eden indirgemeci okumaların ötesinde, ilmî faaliyeti kendi tarihsel sosyolojisi, kavramsal dili ve epistemolojik çerçevesi içinde değerlendirmeyi hedeflemektedir. Çalışma, Osmanlılarda astronomi, matematik, tıp, coğrafya ve tabiî ilimler başta olmak üzere farklı disiplinlerde üretilen bilginin nakil, telif, şerh, ihtisar ve tedris gibi usûller aracılığıyla nasıl süreklilik kazandığını ortaya koymaktadır. Medrese, rasathane, muvakkithâne, mühendislik mektepleri ve ilmî bürokrasi gibi kurumlar etrafında şekillenen bilgi üretim süreçleri, atıf yapılan metinler, aletler, hesap teknikleri ve eğitim pratikleri üzerinden ayrıntılı biçimde analiz edilmektedir. Böylece Osmanlı biliminin, durağan bir taklit geleneği değil, kendi iç dinamikleri olan canlı bir entelektüel yapı olduğu gösterilmektedir.

Eserde özellikle dikkat çekilen hususlardan biri, Osmanlı bilim geleneğinin İslam bilim mirasıyla kurduğu derin süreklilik ilişkisi ve erken modern dönemde Avrupa'daki ilmî dönüşümlerle temas noktalarıdır. Bu temaslar, "geri kalmışlık" veya "kopuş" söylemleri çerçevesinde değil yenilenme, uyarlama ve yeniden anlamlandırma süreçleri bağlamında ele alınmaktadır. Böylelikle Osmanlı bilimi, merkez-çevre ikiliğine sıkıştırılmadan, kendi tarihsel tecrübesi içinde okunmaktadır. Osmanlı Bilim Düşüncesi: Tarih ve Usûl, bilim tarihine meraklı araştırmacılar için olduğu kadar, Osmanlı Bilim Sosyolojisi'ne ilgi duyan tarihçiler, felsefeciler ve sosyal bilimciler için de sağlam bir metodolojik zemin sunmakta ve Osmanlı bilimini bir "sonuçlar toplamı" olarak değil, bir düşünme biçimi, bir usûl ve bir zihniyet alanı olarak kavramayı teklif etmektedir.