Osmanlı Devleti'nde Hak Arama Özgürlüğü – Saliha Okur Gümrükçüoğlu – Adalet Yayınevi

İdari teşkilatlarını ve kurumlarını sağlam temellere dayandırmış olan devletler tarih sahnesinde uzun süre kalabilmişlerdir. Osmanlı devleti de bunlardan biri olarak hâkim olduğu geniş coğrafyada altıyüz yıldan fazla bir süre birbirinden farklı inanç ve kültüre sahip tebaayı beraberce yaşatmayı büyük ölçüde başaran bir yönetim kurabilmiştir. Hiç şüphesiz bu durum Osmanlı devletinin adlî, idarî ve siyasî alandaki teşkilatçı yapısı ve önceki Türk devletlerinden tevarüs etmiş olduğu geleneklerin tesiri ile hâsıl olmuştur.Her köklü devlet gibi Osmanlı Devleti de toplumda adaletin tesisine önem vermiş ve gerekli hukukî düzenlemeleri yapmıştır. İslam geleneğinin Osmanlı'ya olan etkisi de göz önünde bulundurulduğunda, İslam hukukunda önemle üzerinde durulan hak ve adl (adalet) kavramlarının Osmanlı devletinde de yerini bulduğu görülür. Bilindiği üzere İslam hukukunda hak tabiri birçok manaya gelmekte ve hukukun alt dallarında da farklı terim anlamlar kazanmaktadır. Hak kelimesinin çoğulu olan hukuk tabiri de kural, kanun anlamında toplumdaki beşerî ilişkileri adalete uygun olarak düzene koyma anlamı taşır. Hukuk sistemlerinin kişilerin hak ve sorumlulukları arasında denge kurma işlevi olduğu varsayılırsa hak tabirinin hukuk telakkisiyle birlikte insanlık tarihi kadar uzun bir arka planı olduğu ortaya çıkar.Çalışmanın dönemini teşkil eden XVII. yüzyılın, gerek sosyal ve siyasî yapısı gerekse meydana gelen isyanlar ve yaşanan iktisadî zorluklar sebebiyle birçok araştırmacı tarafından "geçiş dönemi" olarak vasıflandırdığı bilinmektedir. 1649-1653 yılları arasındaki Şikâyet Defterlerini kapsayan bu eserde, söz konusu dönemin hukuk ve adalet anlayışının gün yüzüne çıkarılması amaçlanmıştır. Bu sebeple halkın ya da idarecilerin hangi konularda şikâyetlerinin olduğu tespit edilerek Osmanlı devletinde gerek bürokraside gerekse adalet alanında aksayan yönlerin belirlenmesi, dönemin hukuk işleyişini anlamak açısından önem taşımaktadır. Hiç şüphesiz yaşanan gelişmelerin ve değişimler...